Dziś zastanowimy się nad tym, co oznacza pojęcie ,,osoba najbliższa” oraz nad tym, jakie przysługują jej prawa w prawie karnym oraz w trakcie postępowania karnego.

Osoba najbliższa- definicja

Pojęcie osoby najbliższej znalazło się w art. 115 § 11 kodeksu karnego (k.k.).: ,, Osobą  najbliższą  jest  małżonek,  wstępny,  zstępny,  rodzeństwo, powinowaty    w tej  samej  linii  lub  stopniu,  osoba  pozostająca  w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.” Przez ,,pozostawanie we wspólnym pożyciu należy rozumieć związek kobiety i mężczyzny, który działa na takich samych zasadach jak małżeństwo, mimo że nie zostało ono formalnie zawarte. Obecnie w doktrynie bardzo często można znaleźć stanowisko, że konkubinat może występować tylko między osobami płci odmiennego. W związku z tym wspomniane tutaj przepisy nie mają zastosowania do pozostających z związku osób o tej samej płci. Ustawa jasno wymienia zamknięty krąg osób najbliższych. Znajdują się w nim tylko osoby, które są połączone więzami krwi albo innymi więzami emocjonalnymi, których ochronę ustawodawca uznał za bardzo istotną.

Prawo odmowy składania zeznań

W odniesieniu do toczącego się postępowania karnego, bycie osobą najbliższą dla podejrzanego lub oskarżonego jest związane z pewnymi prawami, jakie ta osoba uzyskuje. Pierwszym z nich, a jednocześnie najważniejszym jest prawo odmowy składania zeznań. Ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie tego rodzaju regulacji, która stanowi tak naprawdę ograniczenie materiału dowodowego, ponieważ chce zapewnić ochronę osobom najbliższym okrążonemu przed niekomfortową sytuacją, jaką byłoby składanie zeznań, które go obciążają. Na prawo odmowy składania zeznań może powołać się każda osoba najbliższa. W dodatku prawo to przysługuje nawet wtedy, gdy ustanie małżeństwo albo przysposobienie. Odmienna sytuacja występuje w przypadku konkubinatu. W kodeksie karnym nie ma nic na temat trwania prawa do odmowy składania zeznań pomimo ustania konkubinatu. W związku z tym, trzeba uznać, że byłej konkubinie albo konkubentowi nie przysługuje takie prawo. Jest to trochę nielogiczne, ale nic z tym nie można zrobić. Często więź emocjonalna jest taka sama, jak w małżeństwie albo nawet mocniejsza.

To prawo jest ograniczone terminem

Co ciekawe, prawo do odmowy składania zeznań jest ograniczone terminem. Jeżeli chcesz skutecznie zwolnić się z obowiązku składania zeznań, musisz złożyć oświadczenie o odmowie nie później niż rozpoczęciem pierwszego zeznawania na etapie postępowania toczącego się przed sądem I instancji. Nawet gdy na wcześniejszym etapie postępowania, w szczególności w czasie postępowania przygotowawczego osoba najbliższa składała zeznania, to gdy już złoży takie oświadczenie przed sądem, to jest wcześniejsze zeznania nie będą brane pod uwagę jako materiał dowodowy. Nie mogą być również w żaden sposób odtwarzane.

Musi to być samodzielna decyzja osoby najbliższej

Osoba najbliższa, która ma prawo odmówić składania zeznań, powinna podjąć taką decyzję samodzielnie i bez żadnych nacisków. Sąd nie może w żaden sposób badać przesłanek takiej decyzji. Może jedynie zbadać, czy stosunek bliskości, na który powołuje się świadek, naprawdę występuje. Chodzi tutaj o pokrewieństwo lub małżeństwo.

Kiedy nie przysługuje prawo do odmowy zeznań?

Jeżeli w postępowaniu w charakterze oskarżonych występuje kilka osób, to prawo do odmowy składania zeznań będzie dotyczyło tylko i wyłącznie kwestii związanych jedynie z oskarżonym, który jest osobą najbliższą dla świadka. W pozostałych kwestiach świadek będzie musiał zeznawać. Chodzi tutaj szczególnie o zeznania na temat pozostałych oskarżonych.

Prawo odmowy odpowiedzi na pytanie

To drugie bardzo ważne prawo przysługujące osobie najbliższej. Świadek może odmówić odpowiedzi na pytanie tylko wtedy, gdy jego odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę mu najbliższą na odpowiedzialność karną za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Prawo to przysługuje świadkowi, który byłby narażony na odpowiedzialność karną, lub świadkowi, który udzielając odpowiedzi na pytanie mógłby narazić osobę mu najbliższą na tego rodzaju konsekwencje prawne.