Umorzenie postępowania karnego, to znaczy jego zakończenie w konkretnej sprawie, gdy dalsze postępowanie jest niedopuszczalne albo bezprzedmiotowe może wystąpić w kilku sytuacjach.

Kiedy to może nastąpić?

W art. 17 § 1 kodeksu postępowania karnego znajduje się katalog sytuacji, w których nie prowadzi się postępowania, a gdy już zostało ono wszczęte, to organ prowadzący je powinien je umorzyć.

Zgodnie z art. 17 § 1 kodeksu postępowania karnego: ,, Nie wszczyna się postępowania, a wszczęte umarza, gdy: 1) czynu nie popełniono albo brak jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie jego popełnienia; 2) czyn  nie  zawiera  znamion  czynu  zabronionego  albo  ustawa  stanowi,  że sprawca nie popełnia przestępstwa; 3) społeczna szkodliwość czynu jest znikoma; 4) ustawa stanowi, że sprawca nie podlega karze; 5) oskarżony zmarł; 6) nastąpiło przedawnienie karalności; 7) postępowanie  karne  co  do  tego  samego  czynu  tej  samej  osoby  zostało prawomocnie zakończone albo wcześnie j wszczęte toczy się; 8) sprawca nie podlega orzecznictwu polskich sądów karnych; 9) brak skargi uprawnionego oskarżyciela; 10) brak  wymaganego  zezwolenia  na  ściganie  lub  wniosku  o ściganie pochodzącego od osoby uprawnionej, chyba że ustawa stanowi inaczej; 11) zachodzi inna okoliczność wyłączająca ściganie.”

Katalog przesłanek procesowych

Są to tak zwane negatywne przesłanki procesowe, które w wyniku i wystąpienia podczas prowadzonego postępowania doprowadzają do jego umorzenia. Trzeba jednak zaznaczyć, że nie jest to katalog zamknięty. Do negatywnych przesłanek procesowych, które nie zostały wymienione w art. 17 §1 kodeksu postępowania karnego należy na przykład abolicja, to znaczy generalny akt łaski.

Przesłanka nr 1- czynu nie popełniono albo brak jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie jego popełnienia

Ten punkt ma odniesienie do sytuacji, gdy w ogóle nie doszło do popełnienia przestępstwa, jak i w przypadku, kiedy postępowanie karne było prowadzone przeciwko nieodpowiedniemu oskarżonemu.

Przesłanka nr 2- czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego albo ustawa stanowi, że sprawca nie popełnia przestępstwa

W tym przypadku doszło do czynu zabronionego, ale nie zawiera on wszystkich znamion tego konkretnego przestępstwa. Odnosi się to też do sytuacji, kiedy oskarżony działał w ramach tak zwanej obrony koniecznej, w stanie wyższej konieczności, pod wpływem błędu albo był niepoczytalny.

Przesłanka nr 3- społeczna szkodliwość czynu jest znikoma

Obowiązek oceny stopnia społecznej szkodliwości czynu w czasie postępowania przygotowawczego należy do prokuratora. Może on umorzyć postępowanie postanowieniem. Natomiast w czasie postępowania przed sądem, sąd może umorzyć postępowanie wyrokiem (art. 414 § 1 k.p.k.).

Przesłanka nr 4- ustawa stanowi, że sprawca nie podlega karze

Kodeks karny wymienia wiele przypadków, gdy mimo popełnienia czynu zabronionego, sprawca nie podlega karze. Na przykład niezawiadomienie o popełnieniu przestępstwa jest według  art. 240 § 1 kodeksu karnego przestępstwem. Jednak zgodnie z art. 240 § 3 kodeksu karnego: ,, Nie  podlega  karze,  kto  zaniechał  zawiadomienia  z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu samemu lub jego najbliższym.” Kolejnym przykładem jest art. 15 § 1 kodeksu karnego, który stanowi, że: ,, Nie podlega karze za usiłowanie, kto dobrowolnie odstąpił od dokonania lub zapobiegł skutkowi stanowiącemu znamię czynu zabronionego.

Przesłanka nr 5- oskarżony zmarł

 To oczywista przesłanka umorzenia postępowania karnego, które toczy się przeciwko niemu. Nic więcej tutaj nie trzeba wyjaśniać.

Przesłanka nr 6- nastąpiło przedawnienie karalności

Według art. 101 § 1 kodeksu karnego: ,, Karalność przestępstwa ustaje, jeżeli od czasu jego popełnienia upłynęło lat: 1) 30 – gdy czyn stanowi zbrodnię zabójstwa; 2) 20 – gdy czyn stanowi inną zbrodnię; 2a) 15– gdy  czyn  stanowi  występek  zagrożony  karą  pozbawienia  wolności przekraczającą 5 lat; 3) 10– gdy  czyn  stanowi  występek  zagrożony  karą  pozbawienia  wolności przekraczającą 3 lata; 4) 5– gdy chodzi o pozostałe występki.”